پایگاه تحلیلی فضای مجازی و آموزش سواد رسانه مبتنی بر مبانی امامین انقلاب

چگونه فعالیت در سرویس‌های وابسته به دشمن موجب تقویت اقتصادی آنان می‌شود؟

  • ۲۱۰

یکی از زمینه‌های اجتماعی که دست‌آویز گسترش گناه می‌گردد، اعانت و کمک به ظلم است چرا که پشتیبانی از ظالم و گناهکار در راستای گناهش، او را نیرومندتر و گستاخ‌تر کرده و بر توسعه گناه و پیدایش گناهان دیگر کمک می‌کند. فرعون‌ها و همه حکومت‌های طاغوت به‌واسطه یاری و پشتیبانی افراد زبون و فرصت‌طلب نیرومند شده و بر ظلم و ستم خود افزوده‌اند.

قرآن کریم در سوره مائده با تأکید بر لزوم تعاون و همکاری در کارهای نیک، از پشتیبانی و کمک به افراد ظالم نهی نموده است و همکاری با ستمگران را مایه داخل شدن در آتش دوزخ دانسته است.[1]

اگر این اصل در اجتماعات اسلامی زنده شود و مردم بدون در نظر گرفتن مناسبات شخصی و نژادی و خویشاوندی با کسانی که در کارهای مثبت و سازنده گام بر می‌دارند، همکاری کنند و از پشتیبانی و تقویت افراد ستمگر در هر گروه و طبقه‌ای که باشند، خودداری نمایند، بسیاری از نابسامانی‌های اجتماعی سامان می‌یابد.

رسول خداصلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید:

إِذَا کانَ یوْمُ الْقِیامَةِ نَادَی مُنَادٍ أَینَ الظَّلَمَةُ وَ أَعْوَانُهُمْ وَ مَنْ لَاقَ  لَهُمْ دَوَاةً وَ رَبَطَ کیساً أَوْ مَدَّ لَهُمْ مرة [مَدَّةَ] قَلَمٍ فَاحْشُرُوهُمْ مَعَهُمْ؛[2] «چون روز قیامت شود، ندا دهنده‌ای ندا می‌دهد: «کجایند ستمگران و یاران آن‌ها؟ هر کسی که دواتی برای آنان لیقه[3] کرده، یا سرِ کیسه‌ای را برای آنان بسته، یا قلمی برای آنان در مرکب فرو برده است، اینان را نیز با ستمگران محشور کنید».‌

در فقه اسلامی نیز پاره‌ای از معاملات و قراردادهای تجاری که جنبه کمک به گناه دارد، همانند فروختن انگور به کارخانه‌های شراب سازی و یا فروختن اسلحه به دشمنان حق و عدالت و یا اجاره دادن محل کسب و کار برای داد و ستدهای گناه آلوده و اعمال خلاف شرع تحریم گردیده است.[4]

گرچه در آموزه‌های اسلامی سخنان پرشماری پیرامون کیفر کمک به ظالم و نمودهای مختلف آن در جامعه مطرح شده است، اما در این جایگاه تنها به این مهم می‌پردازیم که حضور و فعالیت در سرویس‌های متعلق به دشمن، نمود حمایت و پشتیبانی اقتصادی از طاغوت و دشمنان اسلام است.

با توجه به مطالب فوق، پرسشی که مطرح می‌شود آنکه چگونه فعالیت در سرویس‌های وابسته به دشمن موجب تقویت اقتصادی آنان می‌شود؟

پاسخ آنکه:

پایه کسب درآمد توسط نرم‌افزارهای مختلف در فضای مجازی، تعداد کاربران آن نرم‌افزار است؛ به عبارت دیگر، تعداد کاربران یک نرم‌افزار (اعم از شبکه اجتماعی، موتور جستجو، ایمیل، سیستم عامل، ضد بدافزار، فیلترشکن و ...) تعیین کننده قدرت اقتصادی آن نرم‌افزار است؛ زیرا هرچه تعداد کاربران بیشتر باشد، محتوای بیشتری تبادل می‌شود، اطلاعات بیشتری جمع‌آوری می‌گردد، رصد جامع‌تری ممکن می‌شود، برنامه‌ریزی‌ها بر مبنای اطلاعات جمع‌آوری شده، دقیق‌تر می‌گردد و در مجموع از جهات مختلف موجب تقویت مالک و گرداننده نرم‌افزار می‌شود. بر این اساس، هر چه تعداد کاربران بیشتر باشد، نرم‌افزار در بعد اقتصادی از جهات زیر تقویت می‌شود:

  1. ارزش سهام در بازار بورس
  2. درآمد بابت مصرف ترافیک
  3. درآمد بابت تبلیغات
  4. فروش برخی محصولات دیجیتال
  5. فروش محصولات فرهنگی مانند آهنگ و بازی
  6. دریافت وجه بابت بخشی از خدمات
  7. فروش اطلاعات

به همین خاطر شرکت‌هایی همچون آمازون، اپل، گوگل، سامسونگ فیس‌بوک، ای تی اند تی، مایکروسافت[5] و ورایزون، به دلیل آنکه بیشترین کاربران جهان در فضای مجازی را به خود اختصاص داده‌اند، در لیست ارزشمندترین شرکت‌های جهان قرار دارند و مالکان آن‌ها نیز در صدر ثروتمندترین افراد جهان قرار گرفته‌اند.

در لیست ثروتمندترین افراد جهان جف بیزوس مدیرعامل آمازون با 112 میلیارد دلار رتبه اول، بیل گیتس از مایکروسافت با 90 میلیارد دلار رتبه دوم، مارک زاکربرگ از فیس‌بوک با 71 میلیارد دلار رتبه پنجم و لری الیسون از اوراکل با 58.5 میلیارد دلار رتبه 10 را به خود اختصاص داده‌اند.[6] میزان کسب سود حاصل از فعالیت کاربران به اندازه‌ای است که نفتالی بنت وزیر اقتصاد رژیم صهیونیستی وایبر را بهترین پاسخ به تحریم اسرائیل معرفی می‌کند.[7]

از این رو توجه به فتوای مقام معظم رهبری در بُعد اقتصادی فضای مجازی لازم و ضروری است. مطابق با مبانی مقام معظم رهبری و در پاسخ به این پرسش که «آیا نرم‌افزارها هم به‌مثابه کالا هستند و حکم خرید کالای ایرانی در اینجا هم وجود دارد؟»، چنین آمده است:

«حکم خرید کالای دشمنان که به نحوی کمک به آن‌ها محسوب می‌شود تحت عنوان «اعانه ظالم» شامل اینجا نیز می‌شود؛ یعنی ما با خریداری یک نرم‌افزار، خدماتی به آن‌ها برسانیم یا به نحوی از این نرم‌افزارها استفاده کنیم که سودش به جیب آن‌ها برود، مثل برخی برنامه‌ها که اصل ورود به آن‌ها و تعداد استفاده‌کنندگان از آن‌ها برای صاحبش مفید است، همین ورود به برنامه هم حرام می‌شود؛ بنابراین فرقی نمی‌کند که این کالا سخت‌افزار باشد یا نرم‌افزار و این توصیه‌‌ای که گفته‌اند اگر کالایی مشابه داخلی دارد، از کالای خارجی استفاده نکنید، شامل نرم‌افزارها هم می‌شود و باید از نرم‌افزار داخلی استفاده کنید».[8]

اما پرسشی دیگری که مطرح می‌شود آنکه اگر استفاده از سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای و شبکه‌های مجازی خارجی به اقتصاد آنان کمک کرده و پشتیبانی از ظالم محسوب می‌شود، پس استفاده از اینترنت جهانی چه حکمی دارد؟ پاسخ آن است فتوای مقام معظم رهبری مربوط به زمانی است که جایگزین داخلی برای یک سرویس خارجی داشته باشیم؛ اما از آنجایی که راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات، با سهل‌انگاری مواجه شده و تنها راه دسترسی به اطلاعات ملی و بین‌المللی استفاده از اینترنت جهانی است، استفاده از اینترنت فعلی، از باب ضرورت بلا اشکال است.

بنابر این هر فرد مسلمان برای استفاده از برنامه‌ها و نرم‌افزارهای متعلق به دشمن، مناسب است این سؤال را از خود بپرسد که آیا استفاده از این‌گونه برنامه‌ها و نرم‌افزارها که دشمنان را به خواسته‌هایشان نزدیک کرده و به نقشه‌هایشان جامه عمل می‌پوشاند، کمک به ظالم محسوب نمی‌شود؟ آیا حضور در این نرم‌افزارها موجب تأیید گردانندگان نشده و آنان را در ادامه فعالیت‌هایشان استوارتر نمی‌کند؟

مقام معظم رهبری می‌فرمایند: «هر قدمی که کسی برای تقویت طاغوت بردارد، در جبهه طاغوت قرار می‌گیرد».[9]

 



[1]. مائده: 2.

[2]. شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 260.

[3]. لیقه در لغت عرب به پارچه یا پنبه ابریشمی می‌گویند که در دوات می‌گذارند تا مرکب را به خود جذب کند و از ریزش آن جلوگیری نماید.

[4]. البته این احکام، شرائطی دارد که در کتب فقهی و توضیح المسائل مراجع تقلید بیان شده است.

[5]. درآمد بیل گیتس (Bill Gates) رئیس و مؤسس شرکت مایکروسافت در هر ثانیه معادل 250 دلار است یعنی درآمد این شرکت در هر 4 ثانیه، بیش از یکصد میلیون تومان برآورد می‌شود.

 https://www.agkcorretora.com.br/noticia/149/2014-09-05/curiosidades-sobre-dinheiro-bill-gates.

[6]. https://www.forbes.com/billionaires/list/#version:static.

[7]. http://www.rajanews.com/news/.191047

[8]. http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=29126.

[9]. http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=33011&p=.2

آیا ادامه فعالیت تلگرام حرام است؟

  • ۳۰۱

اخیرا در جامعه شبهه ای مطرح شده است تحت این عنوان که آیا ادامه فعالیت تلگرام ، حرام است یا خیر؟

آیت الله موحدی کرمانی در خطبه های نماز جمعه تهران در سخنانی فرمودند:«فعالیت تلگرام که موجب سلطه اجانب می‌شود طبق متن صریح قرآن حرام است. برای حفظ ارزش‌های انقلابی باید روی اینترنت بومی تمرکز کرد. همان کاری که چینی‌ها کرده‌اند ما هم می‌توانیم. دولت لازم است قانون استفاده کنندگان از فیلترشکن‌ها تدوین و تصویب کند. چرا در فضای مجازی قهرمان سازی کاذب صورت می‌گیرد؟ لزوم بهره مندی مناسب از فضای مجازی و اینترنت جهت گسترش تشیع حتمی است. هشتاد درصد از فضای مجازی جهانی در اختیار آمریکایی‌ها است.»

بعد از سخنان آیت الله موحدی کرمانی برخی در واکنش به این سخنان بیانات یا نوشته هایی را روانه فضای مجازی نمودند. یکی از این واکنش های سریع و عجولانه و بدون ذکر دلیل در این زمینه چنین است:
«خوشبختانه اغلب معتقدان به حلال و حرام می دانند که سخن خطیب نماز جمعه درباره حرام بودن تلگرام مبنای قرآنی ندارد.»

یکی دیگر از واکنش های مجازی به سخنان خطیب نماز جمعه تهران نیز چنین است:
«کجای فقه گفته از وسیله‌ای که کاربرد مثبت و منفی دارد اگر کسی استفاده منفی کرد استفاده مثبت هم حرام می‌شود؟! ... بهتر است بجای تحریم حلال خدا شبهات را پاسخ دهیم و آنجا که قابل پاسخ دادن نیست بجای پاک کردن صورت‌مسئله با بستن فضای مجازی، آن اشکال بی‌پاسخ را رفع کنیم.»

اما آیا سخن آیت الله موحدی بدون مبنای قرآنی است و یا با تمثیل «پاک کردن صورت مساله» می توان در مقابل سخنان آیت الله موحدی کرمانی به پاسخگویی پرداخت.

آیت الله موحدی کرمانی در سخنان خود به این آیه قرآن تمسک نموده است که خداوند تبارک و تعالی می فرماید: «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا[1]». طبق این آیه قرآن کریم و روایات فراوان دیگر، هرگونه ارتباط با کفار که موجب تسلط و سلطه آنان بر مسلمین شود، از جانب اسلام نفی شده است و این اصل به قاعده «نفی سبیل» معروف شده است که در بسیاری از ابواب فقهی کاربرد دارد. فاضل مقداد در تبیین این قاعده فقهی می فرماید: «فقهاء با این آیه ( آیه نفی سبیل ) بر مسائل متعددی استدلال می کنند». آن گاه خود، نُه مسأله را بر شمرده و در پایان گفته است : «به طور کلی هر چیزی که موجب دخول مسلمان در ملک کافر یا موجب سلطه کافر بر مسلمانان گردد، به دلیل آیه یاد شده باطل است».[2] اما استناد به جمله «پاک کردن صورت مساله» نیز استناد درستی نیست زیرا اگر بخواهیم به این امر استناد کنیم باید عمل پیامبر گرامی اسلام در تخریب مسجد ضرار[3] را هم «پاک کردن صورت مساله» بدانیم و بگوییم پیامبر لازم بود فرهنگ سازی کند و به تخریب مسجد دست نزند در حالیکه پیامبر گرامی اسلامی صلی الله علیه و آله و سلم، نه تنها مسجد را تخریب نمودند؛ بلکه دستور دادند تا مدت ها مردم زباله های خود را نیز در مکان همان مسجد بریزند تا حتی قداست آن مکان نیز در اذهان مردم رفع گردد.[4]
از طرفی لازم به ذکر است که استدلال خطیب محترم به آیه نفی سبیل، تنها یکی از استدلال هایی است که با آن می توان ادامه فعالیت تلگرام در شرایط فعلی (که موجب سلطه اجانب بر بیگ دیتای کشور می شود) را حرام دانست و بر همین مبنا بود که تنباکو که از نظر غالب فقهای آن زمان فی نفسه (به خودی خود) حلال بود، به دلیل سلطه اجانب بر اقتصاد کشور حرام دانسته شد و فتوای مهمی در این زمینه صادر گردید. در این زمینه قواعد فقهی مهم دیگری نیز وجود دارد که به تایید بیانات خطیب نماز جمعه تهران می آید که به دلیل لزوم اختصار در این مقال تنها به ذکر عناوین آن قواعد بسنده می کنیم و تفصیل آنرا به جای دیگری وا می گذاریم. عنوان این قواعد عبارتند از: «نفی ضرر مبتنی بر قاعده لا ضرر[5]»، «حرمت اعانه بر اثم»، «حرمت اعانه بر ظلم»، «اصل عقلانی حرمت دادن اطلاعات مسلمین به بیگانگان و حرمت جاسوسی به نفع کفار»، «نفی مودت با کفار و نفی رکون و تکیه به آنها»، «حرمت نقض حریم خصوصی از جانب همگان اعم از کافر و غیر کافر مگر در موارد تزاحم» که هر یک از این قواعد علاوه بر اثبات حرمت ادامه فعالیت تلگرام و امثال آن، می تواند یک وجوب را هم اثبات نماید و آن «وجوب کفایی راه اندازی اینترنت و شبکه اجتماعی ملی» است که بر هر فرد توانا و آشنای به این حوزه و نیز بر هر مسئولی که کار در دست او است واجب است تا در این مسیر قدم نهاده تا کشور را از سلطه اجانب و از انواع ضررها، اثم ها و موارد دیگر مطرح در قواعد فوق رها نماید، همانطور که در ضروریات نظام که تحت عنوان «واجبات نظامیه» در فقه بحث می شود، تولید و فراهم آوردن زمینه تولید آن محصول و خدمات مربوطه، به قدر کفایت به عنوان «واجب کفایی» مطرح شده است.[6]  همجنین بر کسانی که فضای رسانه ای در اختیار آنها است (که شامل عموم فعالان فضای مجازی می شود) واجب است که در این زمینه امر به معروف (راه اندازی شبکه ملی اطلاعات) و نهی از منکر (سلطه نرم افزارهای خارجی بر بیگ دیتای کشور) نمایند و کوتاهی در این زمینه ترک یکی از دستورات مهم مقام معظم رهبری امام خامنه ای است که می فرمایند: «در مسئله‌ی فضای مجازی، اونی که از همه مهم‌تر است، مسئله‌ی شبکه‌ی ملّی اطّلاعات است. متأسّفانه در این زمینه کوتاهی شده، کاری که باید انجام بگیرد، انجام نگرفته؛ این [طور] نمیشود. اینکه ما به عنوان اینکه نباید جلوی فضای مجازی را گرفت، در این زمینه‌ها کوتاهی کنیم، این مسئله‌ای را حل نمیکند و منطق درستی هم نیست ... بهترینِ کشورها، قوی‌ترینِ کشورها، در این زمینه‌ها خطّ قرمز دارند؛ راه نمیدهند؛ ... کنترل میکنند. ما هم باید کنترل کنیم؛ این کنترل کردن معنایش این نیست که ما ملّت را از فضای مجازی محروم کنیم؛ امروز بهمنی از گزاره‌های درست و نادرست دارد روی سر مراجعین اینترنت ما فرود می‌آید؛ اطّلاعات غلط، اطّلاعات نادرست، اطّلاعات مضر، شِبه اطّلاعات. خب اینها دارد مثل یک بهمنی فرود می‌آید؛ ما چرا باید اجازه بدهیم این اتّفاق بیفتد؟ ما چرا باید اجازه بدهیم آن چیزهایی که برخلاف ارزشهای ما است، برخلاف آن اصول مسلّمه‌ی ما است، برخلاف همان اجزا و عناصر اصلی هویّت ملّی ما است، به­وسیله‌ی کسانی‌ که بدخواه ما هستند، در داخل کشور توسعه پیدا کند؟ نه. کاری کنید که از منافع و سودها و بهره‌های فضای مجازی همه بتوانند استفاده کنند.»[7]
به طور خلاصه سخنان حضرت آیت الله موحدی کرمانی نه تنها فاقد مبنای قرآنی نیست، بلکه تنها به یکی از قواعد فقهی در این زمینه پرداخته است و قواعد فراوان و روایت فراوان دیگری می تواند به عنوان دلیل یا موید برای سخنان ایشان مورد بحث و بررسی قرار گیرد.
حجت الاسلام مجتبی شیخی، کارشناس ارشد اقتصاد و کارشناس فقه فضای مجازی
 
[1]. سوره نساء، آیه 141.
[2]. رک الإعتقاد فی شرح واجب الأعتقاد، ج 2، ص 44.
[3]. سوره توبه: آیات 107-109.
[4]. تفاسیر مجمع‌البیان، المنار و نورالثقلین، ذیل آیات مورد بحث.
[5]. این قاعده شامل انواع ضررهای امنیتی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می شود.
[6].صراط النجاة (شیخ انصاری همراه با حواشی هفت تن از فقهای بزرگ)، ص 278؛ عروة الوثقی مع التعلیقات، الاجاره، فصل فی مسائل متفرقه، م 13؛ خمینی، روح الله موسوی، نجاة العباد، ص 255 و تحریر الوسیله، ج 1، ص 582؛ فانی اصفهانی، 1401ق، ج‏2، ص 29.
[7]. بیانات در دیدار مسئولان نظام در هفدهمین روز از ماه مبارک رمضان 22/3/1396.

ارتباط با نامحرم در فضای مجازی

  • ۳۰۲
 آیا صحبت یا شوخی با نامحرم به شکل صوتی، تصویری یا نوشتاری و نیز فالو یا لایک کردن جنس مخالف در فضای مجازی حرام است؟
جواب مقام معظم رهبری: به طور کلی ارتباط با نامحرم که مستلزم مفسده بوده و یا خوف وقوع در حرام در میان باشد، جایز نیست.

تایید عکس بی حجاب در فضای مجازی

  • ۳۰۱
سؤال: آیا لایک عکس افراد بی حجاب در شبکه های اجتماعی، جایز است؟ اگر چهره فرد مشخص نباشد یا غیر مسلمان باشد، چه حکمی دارد؟
جواب مقام معظم رهبری : اگر تأیید و ترویج باطل و گناه محسوب شود، جایز نیست.

حکم شرعی مالکیت آثار در فضای مجازی

  • ۳۱۱

سؤال: آیا کپی کردن کارهای گرافیکی یا دانلود فیلم، کلیپ و آهنگ با ذکر منبع در فضای مجازی اشکال شرعی دارد؟

جواب: اگر قرائن و شواهد یا متعارفی وجود دارد که در این گونه امور استفاده برای عموم آزاد است، اشکال ندارد و الا استفاده، خرید و فروش و کپی برداری بنابر احتیاط واجب جایز نیست.

پاسخ به شبهات و سوالات